05. ประวัติของเสื่อทาทามิ (1): จากยุคโจมงถึงยุคโคฟุง

เพราะว่าวัฒนธรรมญี่ปุ่นในสมัยโบราณส่วนมากจะหยิบยืมมาจากประเทศเพื่อนบ้านอย่างจีนและเกาหลี คนส่วนใหญ่จึงคิดว่าเสื่อทาทามิเองก็มาจากผืนแผ่นดินใหญ่ด้วยเช่นกัน จริง ๆ แล้ว เสื่อทาทามิเป็นเอกลักษณ์ของวัฒนธรรมญี่ปุ่น สื่อในยุคแรกเริ่มถูกนำมาจากผืนแผ่นดินใหญ่ เสริมด้วยการปรับแต่งสไตล์ญี่ปุ่นอันเป็นเอกลักษณ์ และพัฒนามาเป็นวัสดุปูพื้น แล้วเสื่อกลายมาเป็นวัสดุปูพื้นได้เมื่อไหร่และอย่างไร?

 

เสื่อทาทามิที่เก่าแก่ที่สุดที่มีอยู่

 

เสื่อทาทามิที่เก่าแก่ที่สุดในญี่ปุ่นคือเสื่อทาทามิของคลังสมบัติ “โทไดจิ โชโซอิน” ในสมัยนารา (ประมาณ ค.ศ. 710 ถึง ค.ศ. 794) เสื่อทาทามินี้เรียกว่า โกโชดาทามิ เพราะจักรพรรดิโชมุ (ค.ศ. 701 ถึง 756) ใช้ปูเป็นที่นอน โกโชดาทามิ มีลักษณะเป็นเสื่อปูบนแท่นเหมือนเตียงนอน มีเสื่อฟางสองสามผืนวางทับกันและคลุมด้วยผ้าลินิน

 

หากคุณดูที่โกโชดาทามิ คุณจะเห็นว่าในยุคนั้น ส่วนประกอบของเสื่อทาทามิ เช่น “แกนกลาง” “ฟางสานหุ้มแกน” และ “ขอบผ้า” มีอยู่ทั้งหมด และเห็นได้ชัดว่ามีโครงสร้างเดียวกับเสื่อทาทามิในปัจจุบัน อย่างไรก็ตาม ดูเหมือนว่าทาทามิในช่วงเวลานั้นจะไม่ได้ถูกใช้เป็นวัสดุปูพื้น แต่เป็นฟูกนอน

 

“ทาทามิ” ที่เป็นเสื่อ

 

เสื่อที่เป็นต้นแบบของเสื่อทาทามินั้นเก่าแก่มาก สืบมาจากยุคโจมงก่อนคริสต์ศักราช “โจมง” หมายถึงรูปแบบเชือก เนื่องจากภาชนะดินเผาที่ขุดได้จากชั้นหินในยุคนั้นมีลวดลายเชือกติดอยู่ ดังนั้น ญี่ปุ่นในยุคสมัยนี้จึงเรียกว่า “ยุคโจมง” เครื่องปั้นดินเผาบางชิ้นในสมัยนั้นมีรอยทอเสื่อที่ฐาน จากสิ่งนี้ จะเห็นได้ว่ามีเสื่อที่กลายเป็นต้นแบบของเสื่อทาทามิอยู่แล้ว

 

นอกจากนี้ ยังมีการขุดพบเศษผ้าที่ทำมาจากหญ้ากก ฯลฯ จากซากปรักหักพังในสมัยยาโยอิที่ต่อจากยุคโจมง เชื่อกันว่าผ้านี้ทอด้วยเครื่องทอผ้าที่นำมาจากทวีปนี้

 

“ทาทามิ” ที่เป็นเตียง

 

เมื่อเริ่มต้นยุคโคฟุง ซึ่งกินเวลาจนถึงประมาณศตวรรษที่ 7 ธรรมเนียมปฏิบัติก็เกิดขึ้นในหมู่ซามูไรในการนอนบนเสื่อที่กางบนเตียง โคฟุน (สุสานเก่า) เป็นสุสานของบุคคลระดับสูง เช่น จักรพรรดิและราชวงศ์ และในบรรดาสุสานขนาดใหญ่ก็มีสุสานที่มีความยาวรวม 486 ม. (ประมาณ 530 หลา) ในตอนนั้น มีธรรมเนียมการตกแต่งด้วยสิ่งของเกี่ยวกับหลุมฝังศพ เช่น ฮานิวะ (รูปปั้นดินเผา) รอบเนินดินเก่าเหนือสุสานโบราณ เนื่องจากฮานิวะถูกฝังร่วมกับคนตายเพื่อทดแทนผู้คนและเครื่องมือที่ใช้จริง พวกมันจึงเป็นเครื่องปั้นดินเผาที่ทำมาจากดินเหนียว ฮานิวะเกือบทั้งหมดทำเป็นรูปคนหรือม้า แต่ก็มีฮานิวะในรูปแบบของบ้าน และยังมีฮานิวะที่ติดตั้งกับเตียงด้วย นอกจากนี้ ใน Zuisho-wakoku-den (พงศาวดารของ Wa ในหนังสือของ Sui) ที่บรรยายถึงขนบธรรมเนียมของญี่ปุ่นในสมัยนั้น เสื่อมีลักษณะเป็น “โคโมะ” (เสื่อที่ทอจากฟาง) โดยมีขอบติดอยู่ ด้วยเหตุผลเหล่านี้ ว่ากันว่าราชวงศ์ในยุคนั้นจะปูเตียงด้วยเสื่อ ซึ่งกลายเป็นต้นแบบของเสื่อทาทามิและใช้เป็นฟูกนอน

 

หลังจากศตวรรษที่ 8 ทาทามิพัฒนากลายเป็น “ฟูกนอน” ที่สะสวกสบายมากขึ้นเรื่อย ๆ ใน “Man’yōshū” ซึ่งเป็นชุดรวมบทกวีญี่ปุ่นเก่า ๆ เช่นกัน มีชื่อไม่กี่ชื่อที่อ้างถึงเสื่อทาทามิ เช่น “momen-datami” (ผ้าฝ้ายทาทามิ) “yae-datami” (ทาทามิแปดชั้น) “เสื่อทาทามิโคโมะ” (เสื่อทาทามิ) “Yae-datami” ตามหนังสือที่เขียนขึ้นในราวปี ค.ศ. 1170 วัดได้ประมาณ 95×48 นิ้ว โดยมีเสื่อเจ็ดผืนวางซ้อนกันและเสื่อฟางอีกผืนหนึ่งปูทับ สิ่งนี้เกือบจะเป็นการก่อสร้างแบบเดียวกับ “Goshōdatami” ซึ่งหลงเหลืออยู่ใน Shōsōin ดังที่อธิบายไว้ตอนต้น